Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny Anna Brzezińska

Książka

Najpierw je się oczami – mówi stare powiedzenie. Z czytaniem bywa podobnie. Zanim poznamy pierwsze zdanie, książka musi nas czymś zatrzymać: okładką, tytułem, sposobem wydania. W przypadku „Cierpliwych Genowef i bezwstydnych Magdalen” Anny Brzezińskiej ten pierwszy kontakt jest wyjątkowo przyjemny. To książka pięknie wydana, dopracowana w szczegółach i aż prosząca się o to, by wziąć ją do ręki, obejrzeć, przekartkować, a potem – już bez pośpiechu – zacząć czytać i smakować kolejne historie. Anna Brzezińska kojarzyła mi się dotąd przede wszystkim z literaturą fantasy. Tym większym odkryciem okazała się dla mnie jej druga twarz – znakomitej znaw سج pod odczarować średniowiecze. Przez lata jawiło mi się ono jako epoka mroku, surowych obyczajów, religijnych nakazów i świata zdominowanego przez mężczyzn. Kobieta miała być przede wszystkim córką, żoną, matką – podporządkowaną ojcu, mężowi albo bratu. Czytając książkę Brzezińskiej, zaczęłam jednak patrzeć na ten obraz zupełnie inaczej. Okazuje się bowiem, że za wielkimi wydarzeniami historii istniały setki, tysiące kobiet, które nie chciały być jedynie tłem dla dziejów pisanych przez mężczyzn. Bankierki i niewolnice, ladacznice i urzędniczki, żebraczki i położne, czarownice i mistyczki – pięćdziesiąt kobiet z krwi i kości. Nie pomniki, nie święte obrazki i nie bohaterki wygładzone przez historię. Kobiety prawdziwe, ze swoimi ambicjami, słabościami, temperamentem, błędami i pragnieniami. Kobiety, które próbowały odnaleźć dla siebie miejsce w świecie, który nie zawsze chciał im je przyznać. Każdy z pięćdziesięciu rozdziałów poświęcony jest innej bohaterce. I właśnie ta różnorodność sprawia, że książka nie nuży. Jedna historia zaskakuje, inna bawi, kolejna oburza, a jeszcze inna każe zatrzymać się i pomyśleć, jak niewiele w niektórych sprawach zmieniło się przez stulecia. Są tu kobiety, które nie godziły się na narzuconą im rolę. Jest mniszka, która posunęła się do rzeczy niezwykłych, jest matka walcząca w sądzie o utrzymanie dla swojego dziecka, jest kobieta sprawująca władzę nad lokalną społecznością, są urzędniczki, uczone, mistyczki i kobiety związane z klasztorami. Są też takie, które musiały walczyć dosłownie – o rodzinę, majątek, bezpieczeństwo czy własne życie. Niektóre wykazywały się odwagą, inne sprytem, jeszcze inne cierpliwością. Każda jednak na swój sposób próbowała mieć wpływ na własny los. I chyba właśnie sprawczość jest dla mnie jednym z najważniejszych słów tej książki. Brzezińska nie próbuje udowadniać na siłę, że średniowiecze było epoką równouprawnienia. Nie jest to również współczesna opowieść ubrana w średniowieczne kostiumy. Autorka pokazuje świat takim, jaki był – ze swoimi ograniczeniami, hierarchią i niesprawiedliwością – ale jednocześnie przypomina, że nawet w bardzo ciasnych ramach można było znaleźć przestrzeń dla własnej decyzji. Czasem był to bunt. Czasem negocjacja. Czasem przebiegłość. Czasem ciężka praca. A czasami zwyczajna determinacja, żeby nie pozwolić innym zdecydować za siebie. Bardzo podoba mi się również to, że autorka nie dzieli swoich bohaterek na „dobre” i „złe”. Nie tworzy galerii idealnych średniowiecznych feministek, które tylko czekały, aż historia je odkryje. To były kobiety swojej epoki – uwikłane w jej zasady, wierzenia i zależności. A właśnie dlatego ich historie wydają się tak wiarygodne. Ta książka zmienia również sposób patrzenia na samą historię. Wielkie bitwy, królowie, papieże, traktaty i polityczne rozgrywki znamy z podręczników. Znacznie rzadziej zastanawiamy się, kto w tym wszystkim gotował, rodził dzieci, prowadził interesy, zarządzał majątkiem, pisał listy, leczył, wychowywał, handlował i walczył o codzienny byt. Brzezińska przesuwa światło właśnie na te postacie, które przez wieki pozostawały na obrzeżach oficjalnej historii. I nagle średniowiecze przestaje być odległą, nieruchomą epoką. Zaczyna przypominać świat zamieszkany przez ludzi, którzy mieli podobne ambicje, lęki, konflikty i marzenia jak my. Co ciekawe, niektóre historie okazują się zaskakująco aktualne. Sprawy związane z pieniędzmi, władzą, prawem do decydowania o sobie, nierównym traktowaniem czy walką o własną niezależność wcale nie należą wyłącznie do przeszłości. „Cierpliwe Genowefy, bezwstydne Magdaleny. Przewodnik po średniowieczu zwykłych kobiet” to dla mnie nie tylko książka o kobietach tej epoki. To także książka o tym, jak łatwo historia może stać się jednostronna, jeśli patrzymy na nią tylko z jednej perspektywy. Po tej lekturze trudno już powiedzieć: „to była epoka mężczyzn, kobiety się nie liczyły”. Liczyły się. Były obecne, aktywne, przedsiębiorcze, odważne, czasem bezczelne, czasem uległe, czasem bezradne, a czasem zdolne zrobić rzeczy, których nikt się po nich nie spodziewał. I może właśnie dlatego ta książka tak bardzo mi się spodobała. Nie tylko opowiada historię – pozwala spojrzeć na nią z innej strony. Pięknie wydana, mądra i niezwykle ciekawa lektura, którą nie tylko się czyta – ją się poznaje, przeżywa i długo pamięta.