Książka

Dziesięć dni Europy. Archeologia pamięci Konstanty Gebert

„Dziesięć dni Europy. Archeologia pamięci” Konstantego Geberta to książka, która pozwoliła mi spojrzeć na historię XX-wiecznej Europy jak na sieć powiązanych ze sobą wydarzeń, miejsc i ludzkich doświadczeń. Autor wybiera konkretne momenty – od Wiednia z początku XX wieku, przez Warszawę i Sarajewo, aż po wydarzenia w Kijowie – i pokazuje, jak ukształtowały one współczesną Europę. Najbardziej spodobało mi się połączenie reportażu, historii i osobistej refleksji. Gebert nie ogranicza się do opisywania faktów, lecz stawia pytania o wojny, totalitaryzmy, europejską wspólnotę i znaczenie pamięci.

Czy wiedzieliście, że na mocy konwencji o ochronie dóbr kultury – haskiej z 1954 i genewskiej z 1977 – celowy ostrzał bibliotek, muzeów i zabytków traktowany jest jako zbrodnia wojenna? „Dziesięć dni Europy. Archeologia pamięci ” Konstantego Geberta stanowi poszerzone wydanie reportażu o najważniejszych wydarzeniach w Europie w XX wieku. W posłowiu przyglądamy się także początkom XXI wieku przez pryzmat określonych zdarzeń w Kijowie, Mediolanie czy holenderskim Urk. Choć książka stanowi – o czym dziennikarz otwarcie mówi – „bardzo subiektywny, bo według moich własnych gustów przyrządzony, koktajl miejsc i zdarzeń”, pozwala przybliżyć i lepiej zrozumieć poszczególne fakty z życia europejskich państw. Z uwzględnieniem odpowiedniej chronologii, konkretnych dat i przypisanych im miejsc. Tym sposobem przemieszczając się po mapie Europy, zaczynamy naszą podróż od Wiednia – 12 czerwca 1908 roku. Ostatni rozdział poświęcony zostaje jakże znamiennym wydarzeniom w Sarajewie, mającym miejsce 25 sierpnia 1992 roku. Dziesięć reportaży – po jednym na dekadę. W tym ten opisujący rzeczywistość Polski w stanie wojennym. Jaki obraz Europy wyłania się z tych opowieści? Bardzo różnorodny, momentami smutny, przerażający i mroczny. Urodziłam się w latach osiemdziesiątych. Pewne historie sprzed lat dobrze pamiętam, inne z kolei znam z opowieści i relacji znanych mi osób czy – z wiadomych względów – tekstów źródłowych. Jedno jest pewne. Choćbyśmy chcieli nie wiadomo jak bardzo uciec od rozmów na trudne, nieraz bardzo niewygodne dla nas tematy, one i tak do nas powracają, niczym bumerang. I bardzo dobrze. Bo jak autor książki podkreśla w jednym ze swoich niezwykle poruszających reportaży: „Gdy nikt nie chce rozmawiać o przeszłości, staje się ona niczyja - i ginie ”. Przerażająca wizja, nieprawdaż? Obserwując bieżące wydarzenia z kraju, Europy czy ze świata siłą rzeczy zastanawiam się nad przyczynami określonych zjawisk. Ciśnie się przy tym pytanie na usta: dlaczego Europa nie wyciągnęła wniosków z bolesnych lekcji jakie dał jej XX wiek? Stale doświadczamy sytuacji będących odzwierciedleniem różnych – nieraz zaskakujących – procesów politycznych, kulturalnych i społecznych, nierzadko wpływających na losy całego świata. Czasem ku pokrzepieniu serc, częściej niestety ku przestrodze. Trudno nie przyznać racji autorowi, który stwierdza, że Europa potrafi zdradzić samą siebie. Do myślenia powinno dać stwierdzenie, że „zdrajcy prędzej czy później sami padają ofiarą zdrady”, co z kolei „nie zamyka rachunku – poza tym urojonym, globalnym bilansem win i kar”. Dlatego aż się prosi przywołać na zakończenie mojej recenzji książki słowa Mariana Turskiego, które wypowiedział podczas obchodów 75. rocznicy wyzwolenia obozu w Auschwitz - "nie bądź obojętny". Tylko tyle i aż tyle. Nieformalne jedenaste przykazanie – swoisty kompas moralny. Dla nas wszystkich.