Książka

Klara i słońce (okładka filmowa) Kazuo Ishiguro

Klara to sztuczna inteligencja stworzona, by towarzyszyć ludziom. Gdy trafia do domu nastoletniej dziewczyny, zaczyna odkrywać złożoność ludzkich emocji i relacji. To jedna z tych książek, o których kompletnie nie wiem, co myśleć, a jednocześnie przywołuje we mnie sporo wspomnień i przełamuje moje czytelnicze przyzwyczajenia. Oczywiście motyw robota ze sztuczną inteligencją, który trafia do dziecka, jest popularny w horrorach i początkowo ciężko było mi się przestawić na myśl, że tym razem nie o to chodzi. Bliżej tej lekturze do dramatu, którego obraz czytelnik musi samodzielnie układać ze strzępków informacji, ponieważ wiele rzeczy nigdy nie zostaje powiedzianych wprost. Perspektywa Klary była dla mnie niezwykle odświeżająca i interesująca. Potrafiłem się mocno zżyć z bohaterką i utożsamić z jej charakterem. Jestem nawet w stanie powiedzieć, że niekiedy czuję się dokładnie tak jak ona - jak ktoś obdarzony ogromną empatią, kto nie do końca wie, jak odnaleźć się wśród ludzi. I tutaj pojawia się kolejne przełamanie moich przyzwyczajeń. Historie tego typu często poruszają kwestie moralne związane z tym, czy robot może „czuć”, albo przedstawiają problemy wynikające z tego, że nie odczuwa emocji tak jak człowiek. Klara jest jednak zupełnie inna. Nie ma wątpliwości, że czuje, i to bardzo intensywnie, ale nie zawsze wie, jak powinna się zachować. Tym bardziej że jako robot nie jest traktowana na równi z ludźmi. Książkę napisał autor japońskiego pochodzenia, co w dużej mierze zadecydowało o mojej chęci sięgnięcia po nią. Jednak czytam i czytam, a tej charakterystycznej japońskości kompletnie nie potrafię odnaleźć. Wszystko stało się dla mnie jasne, gdy dowiedziałem się, że Ishiguro od dzieciństwa wychowywał się w Wielkiej Brytanii. Dlatego uprzedzam: jeśli liczycie na literaturę typowo japońską, możecie się nieco zdziwić. „Klarę i Słońce” czyta się bardzo przyjemnie. Historia wciąga, intryguje i stopniowo odsłania kolejne elementy przedstawionego świata. Zdarzały się momenty wymagające większego skupienia, ale należały do mniejszości. Książkę przeczytałem całkiem szybko, do samego końca nie wiedząc, czego się spodziewać. A jak wypadło zakończenie? Było... specyficzne. Nie mogę powiedzieć, że mi się podobało, ale też nie mogę stwierdzić, że mi się nie podobało. Zaskoczyło mnie i pozostawiło z poczuciem, że nie do końca wiem, jaką refleksję powinienem z niego wyciągnąć. Być może właśnie o to chodziło autorowi? Na pewno kusi mnie, żeby zobaczyć ekranizację i spojrzeć na tę historię z jeszcze innej perspektywy. Jednak warto pamiętać, że "Klara i Słońce" to głównie historia o budowaniu nieoczywistych relacji między różnymi bohaterami, nie tylko przed nastolatką Josie i Klarą, ale też wszystkimi innymi. Każda z relacji jest inna i unikatowa. Realności dodają im niedopowiedzenia i trudne w interpretacji sygnały. Główną wadą mojego wydania jest oczywiście filmowa okładka, a takich wydań nigdy szczególnie nie lubiłem. Ale jeśli ma to zachęcić większe grono odbiorców do przeczytania książki, to czemu nie? Polecam wszystkim fanom science fiction, szczególnie tym zainteresowanym wizją codziennego życia u boku robotów wyposażonych w sztuczną inteligencję. Samemu trudno mi sobie wyobrazić, jak będzie wyglądał taki świat w niedalekiej przyszłości. A może wcale nie jest ona tak odległa, jak nam się wydaje?

Za pierwszym razem czytałam tę powieść w okresie izolacji i kontaktów zdalnych i jej przekaz trafił do mnie wówczas wyjątkowo silnie. Bo w obecnych czasach trudno o nawiązanie i podtrzymanie przyjaźni, a co dopiero, gdy kontakt zostaje ograniczony do wyświetlacza w telefonie lub komputerze. Jednak bez względu na okoliczności zbudowanie silnej relacji zawsze wymaga czasu i zaangażowania, nie dając gwarancji powodzenia. Czy wizja Sztucznego Przyjaciela, jaką roztacza w swojej książce Kazuo Ishiguro, wydaje się tak bardzo odległa? Czy gdybyśmy mogli pozyskać wiernego przyjaciela bez żadnego wysiłku, a potem odstawić go w kąt, gdy się znudzi, nie skorzystalibyśmy z takiego udogodnienia? Przecież już teraz wiele osób woli porozmawiać ze sztuczną inteligencją niż z własnym partnerem. Tylko czy na tym polega przyjaźń? Klara czeka w witrynie sklepowej na dziecko, które wybierze ją na swoją Sztuczną Przyjaciółkę. Nie jest robotem najnowszej generacji, ale odznacza się dużą spostrzegawczością i empatią. Pewnego dnia dostrzega ją Josie, czternastoletnia, chorowita dziewczynka, i zabiera ze sobą do domu. Klara jest ciekawa świata zewnętrznego, chętnie uczy się ludzkich emocji, przygląda się wszystkiemu, co ją otacza, i poddaje to drobiazgowej analizie. Widzimy rzeczywistość jej oczami, jednak to, co nam pokazuje, dalekie jest od ideału. Począwszy od świata, w którym dzieci są „korygowane”, a status społeczny dorosłych określa przynależność do właściwego kręgu, a skończywszy na zawiłej, nieracjonalnej i często podszytej okrucieństwem naturze ludzkiej. Czy sztuczna inteligencja może okazać się bardziej empatyczna od człowieka? Czy człowiek kiedykolwiek byłby tak kochającym, oddanym i skłonnym do poświęceń przyjacielem, jakim okaże się Klara? Czy jednak, mimo wszystkich swoich zalet, Sztuczny Przyjaciel jest w stanie zastąpić człowieka? To opowieść wypełniona emocjami, poruszająca kwestie etyczne i społeczne. Dotykająca problemu samotności, straty i żałoby. Zahaczająca o magię, której zdajemy się nie dostrzegać w codziennej gonitwie. A wystarczy podnieść głowę i wystawić twarz na dobroczynne działanie słońca, by czerpać z jego odżywczej siły. Piękna opowieść. Warto przeczytać ją z uwagą i zastanowić się choć chwilę nad poruszanymi w niej kwestiami, szczególnie w czasach, gdy sztuczna inteligencja wdziera się entuzjastycznie do niemal każdej sfery naszego życia.